Tháng 5/2025, Bộ Ngoại giao Phần Lan đã mời một số nhà báo quốc tế tới trải nghiệm và tự tìm hiểu về nền tảng của hạnh phúc Phần Lan – đất nước đứng đầu danh sách quốc gia hạnh phúc nhất thế giới tám năm liên tiếp.
Tính minh bạch và khách quan trong báo chí đã mang lại nhiều màu sắc thú vị trong các bài viết, thậm chí có những bài gây tranh cãi dữ dội vì có góc nhìn khác biệt. API sẽ chọn đăng một số bài trong thời gian tới. Mời các bạn cùng đọc và hiểu thêm về Phần Lan!
Hạ cánh ở Oulu
Tôi không thấy vui vẻ gì khi hạ cánh xuống Oulu – một thành phố phía bắc Phần Lan, và là thủ đô văn hóa Châu Âu năm 2026. Cả nhân viên Finnair cũng không vui, vì hôm sau có tới 110 chuyến bay bị hủy do đình công. Còn tôi đã mất 12 tiếng để đến đây: chuyến bay tới Paris bị trễ, chạy nước rút qua sân bay Charles-de-Gaulle (ghét thật!), mắc kẹt trên đường băng Helsinki vì thiếu nhân viên đưa về nhà ga, và rồi lại trễ chuyến bay cuối cùng trước khi tới Oulu.
Tôi đến đây để tìm hiểu về “hạnh phúc của người Phần Lan” cùng với một nhóm các nhà báo và sáng tạo nội dung từ Bulgaria, Hungary, Romania, Trung Quốc, Colombia, Peru và Mỹ.
Phần Lan – quốc gia hạnh phúc nhất thế giới?
Tám năm liên tiếp, Phần Lan đứng đầu Chỉ số Hạnh phúc Thế giới của LHQ. Bảng xếp hạng không dựa trên GDP hay dữ liệu phức tạp, mà chỉ một câu hỏi đơn giản: “Hãy tưởng tượng một chiếc thang có các bậc từ 0 (tệ nhất) đến 10 (tốt nhất). Bạn đang ở bậc nào?” Luxembourg được 7.1 điểm, Phần Lan 7.7 – “hạnh phúc nhất thế giới”!
Có thật thế không?
Paavo – một người cha sống ở Oulu hơn 10 năm, làm việc trong công ty công nghệ – nói với tôi: “Đó là trò đùa. Không biết các nước khác tệ đến mức nào mà chúng tôi lại được đứng số 1.”
Thực tế, nếu nhìn vào các bảng xếp hạng và số liệu khác, Phần Lan đã từng có những ngày huy hoàng hơn.
Không phải cái gì cũng tốt đẹp
Phần Lan từng nhiều năm dẫn đầu bảng xếp hạng giáo dục PISA, nhưng liên tục tụt hạng trong hai thập kỷ qua: năm 2022 chỉ xếp thứ 14 về đọc, thứ 17 về toán, thứ 9 về khoa học.
Kinh tế của Phần Lan phục hồi chậm sau đại dịch, suy thoái trong hai năm 2023 – 2024. Đầu năm nay thất nghiệp vượt 9%. Thâm hụt ngân sách tăng từ 3% (2023) lên 4.4% năm ngoái. Tỷ lệ nợ/GDP của Luxembourg chỉ 26.3%, còn Phần Lan dự kiến tăng lên 85.6% năm nay, 87.5% năm 2026.
Anh trai của Paavo đã t.ự t.ử vài năm trước, còn Paavo chia sẻ mình không biết phải dựa vào đâu, về cả mặt tiền bạc và tinh thần, đặc biệt trong thời gian đại dịch và sau đó.
Phần Lan từng là một trong các nước có tỷ lệ t.ự t.ử cao nhất thế giới. Từ năm đỉnh điểm 1990 với mức 30 ca/100.000 dân, con số đã giảm một nửa vào năm 2022 (13.4 ca/100.000 dân (740 ca), nhưng vẫn trên mức trung bình EU là 10.6 /100.000 dân. Mặt khác, theo một nhà nghiên cứu, tỷ lệ cao không hẳn xấu, vì như thế họ có thể đã được tiếp cận các dịch vụ y tế và được điều trị.
Theo một khảo sát gần nhất của EU năm 2019, 13.3% thanh niên 15-24 tuổi bị trầm cảm. Mannerström, một giảng viên của Đại học Helsinki cho rằng, trong khi thế hệ trước chỉ việc đi theo một lộ trình đã vạch sẵn: học phổ thông – học nghề/ đại học – làm việc – kết hôn – mua nhà – sinh con – nghỉ hưu, giới trẻ ngày nay có vô vàn lựa chọn về cả bản sắc và con đường sống. Sự phức tạp đó có thể khiến họ cảm thấy bất định, thậm chí hoang mang đến mức tê liệt, không biết mình là ai và nên đi theo hướng nào.
Cũng giống như các quốc gia phương Tây khác, Phần Lan đối mặt với tỷ lệ sinh giảm dưới mức thay thế, dù chế độ nghỉ thai sản hào phóng. Gần nửa số hộ gia đình là người độc thân, ở Helsinki còn cao hơn. Việc hẹn hò và xây dựng mối quan hệ ngày nay ở Phần Lan có vẻ cũng phức tạp như ở những nơi khác.
Sát vách với Nga
Từ Oulu về Helsinki, phần lớn tàu băng qua vùng đồng bằng. Những đồng cỏ nối tiếp nhau hai bên đường, điểm xuyết là những căn nhà gỗ và rừng cây đặc trưng kiểu Bắc Âu. Trong toa ăn, mọi người xếp hàng ngay ngắn chờ một bữa ăn bình thường “đúng kiểu” tàu hỏa – nhưng món bánh quế thì thật sự ngon.
Ở Helsinki, lịch sử chung với Nga rõ nét hơn hẳn. Những công trình kiến trúc thời Sa hoàng nối nhau dọc các con phố, và tượng Alexander II – từng là Hoàng đế Nga, Quốc vương Ba Lan và Đại công tước Phần Lan – vẫn uy nghi trên Quảng trường Thượng viện (Senate Square).
Nhà thờ Tin lành (của Giáo hội Luther) hướng ra quảng trường được xây dựng dưới triều Sa hoàng Nicholas I. Không xa đó, nhà thờ Chính thống giáo Đông phương (của Giáo hội Orthodox) theo kiến trúc của Nga – gợi nhớ phần nào đến những bức tường gạch đỏ của Kremlin – sừng sững bên bến cảng Helsinki.
Phần Lan có chung 1.300km biên giới với Nga, và Helsinki chỉ cách St Petersburg 400km.
“Gia đình nào cũng có một người ông yên nghỉ trong nghĩa trang từ Thế chiến thứ hai”. Một người đàn ông nói với tôi. Ông vừa nhiệt tình nói với người bán hàng cho tôi một cây kem miễn phí, sau khi phần kem đầu tiên của tôi bị hải âu tấn công ngay khi mới cắn được một miếng. Con trai ông sắp tốt nghiệp phổ thông ở Oulu, chuẩn bị tham gia nghĩa vụ quân sự bắt buộc ít nhất 165 ngày. Còn ông sẽ đi tập huấn với tư cách dự bị, vì “không ai chiến đấu cho chúng tôi” – dù trở thành một thành viên của NATO cũng giúp Phần Lan yên tâm hơn phần nào.
Người Phần Lan từng chiến đấu với Thụy Điển và Nga qua nhiều thế kỷ, kẹt giữa vương triều Thụy Điển và Sa hoàng Nga. Tuy giành được độc lập khỏi Liên Xô năm 1917, Phần Lan vẫn bị Hồng quân xâm lược vào năm 1939.
Phần Lan đã trở thành một hình mẫu về sự sẵn sàng. Các công trình công cộng – trường học, bệnh viện, nhà hát – đều được thiết kế để có thể nhanh chóng biến thành nơi trú ẩn. Có tới hơn 50.000 hầm dân phòng, đủ cho khoảng cho 85% dân số trong trường hợp khẩn cấp.
Cộng đồng và niềm tin
Chuyến đi đến Phần Lan diễn ra dưới chủ đề “Nền tảng của hạnh phúc”, và có lẽ chính kiểu thiết chế này khiến người Phần Lan không hạnh phúc kiểu phô trương, ồn ào, mà bằng lòng đón nhận.
Bệnh viện mới ở Oulu được hình thành sau hơn 5.500 giờ hội thảo, quy tụ các bác sĩ, y tá, nhân viên và chuyên gia để cùng nhau xây dựng một kiến trúc hợp lý, phục vụ hiệu quả cho cả bệnh nhân lẫn người làm nghề.
Tương tự như thế, trường phổ thông Kastelli và trung tâm cộng đồng của thành phố, bao gồm lớp học – thư viện – nơi hội họp – khu thể thao – khu âm nhạc dành cho mọi hoạt động giáo dục và ngoại khóa của trẻ em, người lớn – được triển khai với sự tham gia của các bên liên quan.
Không có công thức bí mật nào, chỉ đơn giản là sự hợp lý và tinh thần hợp tác. Một phụ huynh còn kể rằng chị mới nhận được thư hỏi ý kiến về việc trường của con chị áp dụng lệnh cấm điện thoại di động; thay vì một mệnh lệnh ban từ trên xuống, cha mẹ được tham gia bàn bạc, góp ý.
Theo Jennifer P., một nhà nghiên cứu, tính cộng đồng tạo lòng tin cao trong xã hội. Chị kể: “Trẻ sơ sinh Phần Lan ngủ ngoài trời.” Những chiếc xe nôi chở theo báu vật của gia đình được để ngay trước những quán cà phê đông khách, trong khi cha mẹ ung dung vào trong gọi một tách cà phê. Đây là một thói quen phổ biến ở Bắc Âu nhưng sẽ khiến cha mẹ nơi khác hoảng sợ, vì lo ngại mất an toàn, sợ bị bắt cóc hay thậm chí bị trách mắng là bỏ con một cách cẩu thả.
Mannerström chia sẻ: “Chúng tôi xây được một thứ khá đặc biệt,” Mannerström nói. Vị trí địa lý kẹt giữa hai láng giềng mạnh, khí hậu mùa đông khắc nghiệt, biển đóng băng cô lập cảng nhiều tháng trước khi có tàu phá băng – tất cả góp phần tạo nên một xã hội kiên cường, gắn kết, được tích hợp trong DNA Bắc Cực!
Tắm sauna ở Phần Lan lại là một hoạt động tập thể, ồn ào – không giống như ở Luxembourg. Ở một sauna tại Helsinki mà tôi ghé qua, từng nhóm bạn gái ríu rít chuyện trò, vừa tắm vừa cầm đồ uống. Paavo cười: “Chúng tôi nói chuyện rất nhiều trong sauna. Ở đó dễ nói chuyện hơn, kể cả những chuyện khó nói.”
Thư viện – Nơi dành cho mọi người
Tinh thần cộng đồng và ý thức sâu sắc về bình đẳng chính là linh hồn của thư viện Oodi nổi tiếng ở Helsinki. Lần tôi ghé thăm, một bà cụ tóc bạc đang ngồi thư giãn trên ghế sofa êm ái bên cạnh (có lẽ là) cháu trai của bà. Chiều thứ Sáu mưa phùn, thư viện này chẳng hề có vẻ trang nghiêm thầm lặng của những thánh đường học thuật.
Ở tầng một, một người phụ nữ đang miệt mài với máy may, xử lý tấm vải khổng lồ. Máy in 3D rù rì hoạt động, một nhóm thiếu niên tụ tập trong phòng chơi game. Có cả phòng thu podcast, ai cũng có thể mượn nhạc cụ về tự thu nhạc. Tầng trên, lũ trẻ chạy nhảy tung tăng với đôi chân trần. Một cậu bé năm tuổi đi lạc khỏi mẹ, đứng giữa giá sách khóc nức nở. Một nhân viên thư viện vội vàng dắt tay, dỗ dành và cùng đi tìm mẹ.
Ba ông bố với xe nôi chở các bé 8-10 tháng tuổi chiếm một bàn tại quán cà phê thư viện. Chẳng mấy chốc, bàn đã ngổn ngang cà phê nguội, bình sữa, những giọt cháo loang lổ, khăn ướt và đủ thứ tàn dư của “trận chiến nuôi con”. Oodi sôi động như một tổ ong, mở cửa cho mọi người – lại một minh chứng cho niềm tin của người Phần Lan: ai cũng xứng đáng có cơ hội bình đẳng. Nếu nơi này không làm bạn vui vẻ, tôi không biết còn gì có thể làm được nữa.
Xu hướng cánh hữu
Cũng giống các quốc gia Châu Âu khác, Phần Lan đang đối mặt với nhiều vấn đề dù có nền tảng tốt, ít tham nhũng, đời sống cao: dân số già hóa cần nhiều dân nhập cư hơn, song song với lời cảnh báo nhập cư làm xáo trộn “chu kỳ tự nhiên” của các nhà dân túy.
Hiện người nước ngoài chiếm <10% ở Phần Lan (so với 47% của Luxembourg), trong đó Oulu <6%, Turku 13%, cao hơn mức trung bình trên toàn quốc.
Liệu trẻ có còn ngủ ngoài trời khi dân trên đường phố bắt đầu ít “trắng” hơn?
Với ông Hiệu trưởng trường Kastelli của Oulu, Timo Salmi, phép tính rất đơn giản: Phần Lan cần người. Vậy hãy dạy tiếng Phần Lan cho người tị nạn và nhập cư, giúp con em họ hòa nhập, và tận dụng tối đa nguồn nhân lực này.
Không phải ai cũng thực tế như vậy. Đảng cực hữu Người Phần Lan giành tới 20% phiếu bầu năm 2023, thành đối tác liên minh thứ hai sau đảng Liên minh Quốc gia trung hữu.
Tuy nhiên, có thể đã có sự dịch chuyển chống lại cánh hữu, vì đảng Người Phần Lan chỉ đạt 7,6% trong đợt bầu cử tháng 4 vừa rồi. Một cuộc thăm dò tháng 5 của tờ báo Helsingin Sanomat cho thấy sự ủng hộ cho Đảng Dân chủ Xã hội (SDP) lên mức cao nhất trong gần 20 năm là 25,3%.
Alex ở Helsinki nói về các chính trị gia dân túy: “Tôi nghĩ người đã nhận ra chính phủ này chẳng làm được gì. Họ không nhìn ra các thách thức thực sự.” Và anh cho rằng sự bất mãn của cử tri, vốn từng hút phiếu cho cánh hữu, giờ đang quay sang chống lại chính phủ.
Không nơi nào bằng nhà mình
Alex là người gốc Morocco và Pháp, đã sống ở nhiều nước – kể cả Luxembourg – trước khi đến Phần Lan hơn một thập kỷ trước. Anh trân trọng văn hóa làm việc ít “tính công sở” ở đây: ngày làm việc thường kết thúc lúc 16–17 giờ, có nhiều thời gian để cân bằng cuộc sống hơn.
“Ở Luân-đôn, tôi làm việc từ 8h sáng đến 6-7h tối, thậm chí muộn hơn.” Cơ quan công quyền ở Phần Lan làm việc hiệu quả, phần lớn thủ tục được số hóa. “Nhanh, dễ dàng – tôi nghĩ đó chính là điều người ta nói khi nhắc đến đất nước hạnh phúc nhất.” Hiệu quả có tổ chức hơn là những niềm vui phấn khích.
Nhưng dù đã quen với mùa đông Phần Lan, Alex không định ở lại hẳn. Ở Luxembourg, người đàn ông dáng cao và nước da sẫm màu này có thể hòa nhập dễ dàng, nhưng ở Phần Lan anh lại cảm thấy mình khác biệt.
Anh không cho rằng mình có nhiều cơ hội, dù đã thành thạo tiếng Phần: “Nếu tôi là người Phần Lan 100% thì khác.”
Người Phần Lan thường có cách nhìn thoáng, nói năng thẳng thắn và trực tính – đôi khi đến mức cộc cằn. Nhưng Alex nhớ sự cởi mở của người Địa Trung Hải,sẵn sàng dừng lại chuyện trò với người lạ, nụ cười giữa những người qua đường. “Đó là bản tính của tôi.”
Phần Lan là thiên đường với người hướng nội – khi tiếp cận, tôi thấy ai cũng thân thiện, hay nói, giúp đỡ. Nhưng nếu mình không chủ động, họ sẽ khép kín. “Họ lịch sự thật” Alex nói về những người Phần Lan mà anh coi như đồng hương ở quê hương thứ hai, nhưng vẫn thêm: “Tôi không thể ở lại đây. Tôi không quen thế này.”
Điểm đến mơ ước của Alex vẫn là Morocco. “Đó là nơi tôi yêu nhất. Ở đó tôi 100% là chính mình.”
Nếu được hỏi có thể sống ở Helsinki hay không, tôi sẽ dễ dàng trả lời “có”. Thực tế, mùa đông Luxembourg cũng chẳng hoàn hảo gì. Và không như Alex, tôi có thể hạnh phúc tận hưởng một tách trà trong tĩnh lặng.
Sự tương đồng giữa hai quốc gia
Triển vọng kinh tế Phần Lan yếu hơn Luxembourg, nhưng giữ được giá nhà hợp lý hơn, và quyết liệt theo đuổi chính sách “nhà ở trước hết” để chống tình trạng vô gia cư, đồng thời giải quyết những vấn đề liên quan như rối loạn tâm thần và lạm dụng ma túy trong tầng lớp yếu thế nhất của xã hội.
Dù Phần Lan không hoàn hảo, khi được hỏi có thể cân nhắc chuyển tới nước nào, Paavo không muốn ở nơi nào khác. “Tôi không biết sẽ đi đâu. Ở đây có tất cả mọi thứ cần thiết cho cuộc sống hàng ngày. Khó mà tìm được nơi nào tốt hơn thế.”
Bộ Ngoại giao Phần Lan tài trợ vé máy bay khứ hồi Luxembourg-Phần Lan, chỗ ở và phần lớn bữa ăn từ 18-23/5. Cordula Schnuer tự lo chi phí từ 23-25/5. Cô gặp Paavo và Alex ngoài chương trình chính thức. Cả hai chỉ dùng tên để bảo vệ danh tính.
